Chương trình Hồi sức sơ sinh tại Việt Nam

BS.CKII. Lê Thị Thanh Xuân* và BS. Nguyễn Thị Diệu Ngọc**

*Nguyên Trưởng khoa Nhi, Phó giám đốc BV Phụ sản-Nhi Đà Nẵng

**Nguyên Trưởng phòng Nhi sơ sinh, Khoa Nhi, BV Đà Nẵng

Đối mặt với những khó khăn trong những năm 1970 - 1980

Vào thập niên 70-80, tình hình chăm sóc trẻ sơ sinh tại Việt Nam gặp rất nhiều khó khăn. Các cơ sở y tế trong cả nước không chỉ thiếu thốn về nguồn nhân lực mà còn rất nghèo nàn về cơ sở vật chất. Nhiều bệnh viện chỉ có oxy bình để hỗ trợ cho trẻ sơ sinh bị suy hô hấp, không có đủ phương tiện chẩn đoán và điều trị, kể cả các dụng cụ hồi sức cơ bản như bóp bóng cho trẻ sơ sinh. Nhân viên y tế phải làm việc với nguồn lực rất hạn chế để chăm sóc trẻ sơ sinh bệnh nặng. Tỷ lệ tử vong sơ sinh, đặc biệt là ở trẻ sinh non, nhẹ cân, ngạt sơ sinh và nhiễm trùng rất cao.

Từ những năm 1990, sự nỗ lực của ngành Y tế cùng với sự hỗ trợ từ các tổ chức liên hiệp quốc, phi chính phủ, chúng ta đã cải thiện và nâng cao chất lượng chăm sóc và điều trị trong lĩnh vực bà mẹ và trẻ em. Nhờ vào đó, ngày càng nhiều trẻ bệnh nặng, non tháng, nhẹ cân được cứu sống.

“Hơi thở cho em” - Chương trình đào tạo Hồi sức sơ sinh theo hướng dẫn của Viện hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ

Từ năm 2008, Bộ môn Nhi, Đại học Y Dược, TP. Hồ Chí Minh phối hợp với Tổ chức Project Việt Nam, tổ chức International Relief Teams, Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ, được sự chấp thuận của Bộ Y tế đã triển khai chương trình “Hơi thở cho em”, đào tạo về hồi sức sơ sinh (Neonatal Resuscitation Program-NRP) theo hướng dẫn của Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ rộng khắp cả nước. Chương trình này đã giúp hàng nghìn bác sĩ, điều dưỡng, nữ hộ sinh Việt Nam được trang bị kiến thức, kỹ năng hồi sức sơ sinh một cách khoa học và cập nhật. Nhiều cơ sở y tế từ trung ương đến địa phương, đặc biệt là các tuyến xã vùng sâu vùng xa cũng đã được trang bị các phương tiện cơ bản về hồi sức sơ sinh.

Nhờ vào đó, tỷ lệ tử vong sơ sinh đã giảm rõ rệt, và ngày càng nhiều trẻ không thở sau sinh được cứu sống ngay tại phòng sinh, phòng mổ với sự can thiệp kịp thời của đội ngũ y tế có năng lực hồi sức đúng chuẩn. Ngoài việc đào tạo trực tiếp nhân viên y tế, chương trình cũng chú trọng xây dựng các mô hình hồi sức sơ sinh bền vững, đặc biệt là đội ngũ giảng viên  khoảng 270 bác sĩ, điều dưỡng Việt Nam giàu kiến thức, kỹ năng lâm sàng, tràn đầy nhiệt huyết từ các bệnh viện lớn trải dài trên mảnh đất hình chữ S như Phụ sản Trung Ương, Phụ sản Hà Nội, Viện Nhi Trung Ương, Hải Phòng, Thái Bình, Nghệ An, Phụ sản-Nhi Đà Nẵng, Khánh Hòa, Phú Yên, Bệnh viện Từ Dũ, Nhi đồng 1, Nhi đồng 2, Cần Thơ, Bến Tre, Kiên Giang…

Hồi sức sơ sinh và chăm sóc “Cái ôm đầu tiên” ngay sau sinh từ năm 2014

Tháng 7 năm 2014, Việt Nam bắt đầu triển khai chương trình chăm sóc sơ sinh thiết yếu sớm (EENC) theo khuyến cáo của Tổ chức Y tế Thế giới. Theo đó, các bước hồi sức sơ sinh đã được kết hợp vào quy trình chăm sóc sơ sinh thiết yếu sớm nhằm đảm bảo mọi trẻ sơ sinh, kể cả trẻ không thở ngay sau sinh được hồi sức và chăm sóc một cách tối ưu nhất. Các bệnh viện lớn như Phụ sản Trung ương, Phụ sản Hà Nội, Phụ sản-Nhi Đà Nẵng, Từ Dũ, Hùng Vương, đóng vai trò trung tâm thực hành và đào tạo cho giảng viên tuyến tỉnh, từ đó triển khai chương trình này rộng khắp các tỉnh thành trong cả nước.

Cho đến nay, chương trình EENC đã có giảng viên trên tất cả 63 tỉnh thành trong cả nước; EENC đã được thực hiện cho 100% trẻ sinh thường và đa số trường hợp mổ lấy thai tại tất cả các cơ sở y tế từ tuyến xã đến tuyến quận huyện, tỉnh và trung ương. Nhờ vào đó, trẻ được chăm sóc bởi người đỡ đẻ có kỹ năng hồi sức sơ sinh tốt, không bị cách ly ngay sau sinh mà được hưởng trọn hơi ấm từ mẹ, tận hưởng những giọt sữa quý giá từ bầu vú mẹ và da kề da trong ít nhất 90 phút đầu sau sinh. EENC hạn chế tối đa việc chia cắt mẹ con một giúp giảm tình trạng quá tải trong các đơn vị hồi sức, giảm gánh nặng chăm sóc, điều trị lên đội ngũ nhân lực vốn hạn chế của ngành sơ sinh đồng thời hạn chế nguy cơ nhiễm trùng bệnh viện, giảm tỷ lệ bệnh tật và tử vong sơ sinh. Trẻ sinh non, nhẹ cân đã không còn bị chuyển về các đơn vị hồi sức tích cực sơ sinh một cách thường quy. Nhiều đơn vị trong cả nước đã thực hiện cái ôm đầu tiên cho trẻ sinh non, nhẹ cân cho bà mẹ có cơ hội chăm sóc trẻ ngay từ sau sinh. Một số đơn vị đã trở thành địa chỉ đáng tin cậy của Tổ chức Y tế Thế giới trong việc đào tạo chăm sóc sơ sinh thiết yếu và hồi sức sơ sinh cho các quốc gia trong khu vực.

Duy trì bền vững: Hồi sức sơ sinh đã được lồng ghép vào chăm sóc sơ sinh thiết yếu sớm tại tất cả các cấp khám bệnh, chữa bệnh

Khoảng năm 2022, một tổ chức phi chính phủ từ châu Âu đã đề xuất triển khai chương trình NLS (Neonatal Life Support – Hỗ trợ sự sống trẻ sơ sinh, còn được tổ chức này dịch linh hoạt là Hồi sức sơ sinh tại phòng sinh). Chương trình này cũng có nội dung như một phần của chương trình hồi sức sơ sinh NRP (Neonatal Resuscitation Program) của Viện hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ. Tuy nhiên, một số thực hành trong NLS có sự khác biệt so với NRP, nhưng chưa có bằng chứng cho thấy chúng vượt trội hơn. Một số chuyên gia sơ sinh tại Việt Nam đã chỉ ra rằng, thay vì triển khai một chương trình mới như NLS, tổ chức này nên tập trung hỗ trợ duy trì các chương trình đã và đang được triển khai, đặc biệt là những chương trình có tính bền vững như hồi sức sơ sinh NRP và chăm sóc sơ sinh thiết yếu sớm. Đây là những can thiệp đã mang lại hiệu quả rõ rệt trong việc giảm tỷ lệ tử vong sơ sinh trong gần hai thập kỷ qua.

Tuy vậy, tổ chức này vẫn thực hiện chương trình NLS với slogan “Phát triển Kỹ năng Hồi sức Đẳng cấp thế giới tại Việt Nam” thông qua nhiều nguồn tài trợ và tổ chức giảng dạy tại một số bệnh viện. Điều này dẫn đến sự trùng lặp với những gì NRP đã thực hiện từ hơn 15 năm trước, thông qua các tổ chức Project Vietnam và International Relief Teams. Trong khi chương trình NRP đã được đội ngũ giảng viên về sơ sinh cập nhật và lồng ghép vào chương trình chăm sóc sơ sinh thiết yếu sớm, giúp đảm bảo tính liên tục và hiệu quả trong chăm sóc trẻ sơ sinh tại Việt Nam.

Nếu các chương trình như NLS đưa vào giảng dạy mà không được tích hợp hài hòa với các mô hình sẵn có tại Việt Nam hoặc giới thiệu những kỹ thuật khác biệt với chương trình hồi sức sơ sinh hiện hành mà không có bằng chứng chứng minh hiệu quả vượt trội so với NRP, điều này có thể dẫn đến sự thiếu bền vững, phân tán nguồn lực, và thiếu đồng nhất trong chăm sóc sơ sinh. Các bệnh viện sẽ phải đầu tư nguồn lực để đào tạo lại hồi sức sơ sinh một cách không cần thiết, trong khi điều quan trọng hơn là giám sát, cập nhật và nâng cao kỹ năng hiện có thay vì thay thế bằng một phương pháp mới chưa được chứng minh lợi ích hơn. Thực hiện đào tạo thì dễ, nhưng thay đổi một thực hành hiệu quả đã tồn tại ổn định suốt 10–15 năm là điều không đơn giản và khó có thể đồng bộ hóa. Do đó, việc tiếp nhận các chương trình đào tạo từ các quốc gia phát triển là cần thiết nhưng phải được xem xét cẩn trọng. Các chương trình mới cần đảm bảo không làm gián đoạn hoặc giảm hiệu quả của những chương trình đã được triển khai tốt tại Việt Nam. Chúng ta không thể tiếp nhận mọi thứ một cách thụ động mà cần đánh giá kỹ lưỡng để tránh ảnh hưởng đến sự phát triển bền vững trong chăm sóc sơ sinh.

Nhận thấy được tầm quan trọng của chương trình chăm sóc sơ sinh thiết yếu sớm EENC trong việc góp phần giảm mạnh mẽ tỷ lệ tử vong và bệnh tật của trẻ sơ sinh tại Việt Nam, Bộ Y tế đã duy trì và nhân rộng chương trình trong suốt một thập kỷ, cùng sự hỗ trợ của Tổ chức Y tế thế giới, UNICEF và nhiều tổ chức khác. Đặc biệt, các chương trình đào tạo và giám sát đã giúp xây dựng một đội ngũ nhân viên y tế vững mạnh, đảm bảo rằng tất cả các cơ sở y tế từ tuyến xã đến tuyến trung ương đều có năng lực chăm sóc và điều trị trẻ sơ sinh hiệu quả. Với quyết định 2175/QĐ-BYT năm 2024 về Hướng dẫn kỹ thuật chăm sóc, điều trị sơ sinh bằng phương pháp Kangaroo và quyết định 2681/QĐ-BYT năm 2024 về tổ chức thực hiện công tác chăm sóc sơ sinh tại các cơ sở khám bệnh, chữa bệnh, Bộ Y tế đã khẳng định tầm nhìn chiến lược, tự chủ trong nâng cao năng lực chăm sóc trẻ sơ sinh tại Việt Nam.

Việc nâng cao chất lượng chăm sóc trẻ sơ sinh tại Việt Nam là một quá trình liên tục, đầy thách thức nhưng cũng rất đáng tự hào. Ngành chăm sóc sơ sinh đã áp dụng những thực hành quan trọng, duy trì và phát triển chuyên môn cũng như thực hành được lòng biết ơn đối với những thế hệ đi trước, đối với thầy cô, bạn bè quốc tế đã chia sẻ nguồn lực tại thời điểm chúng ta còn khó khăn như chương trình hồi sức sơ sinh NRP từ hơn 15 năm trước. Những thành tựu đạt được từ các chương trình hồi sức sơ sinh và chăm sóc sơ sinh thiết yếu sớm đã góp phần quan trọng trong việc giảm tỷ lệ tử vong và bệnh tật ở trẻ sơ sinh. Vì vậy, đội ngũ nhân viên y tế cần phát huy nguồn lực nội tại, tiếp tục duy trì và phát triển các chương trình này theo hướng thống nhất và bền vững. Chăm sóc sơ sinh thiết yếu sớm, được Tổ chức Y tế Thế giới khuyến cáo lồng ghép với hồi sức sơ sinh, đã được triển khai tại Việt Nam hơn 10 năm qua và chứng minh tính phù hợp với thực tiễn. Mô hình này đảm bảo chăm sóc liên tục từ trước sinh, trong và ngay sau sinh, áp dụng cho mọi trẻ sơ sinh – dù đủ tháng hay non tháng, tự thở hay không thở được ngay sau sinh. Đây phải là thực hành cốt lõi, cần được duy trì, củng cố và đẩy mạnh để tiếp tục nâng cao chất lượng chăm sóc sơ sinh tại Việt Nam.

Ngày đăng: 23/03/2025

Tin tức